Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

Deveti maj Dan pobjede nad fašizmom
SLOBODARI MRIJET NAVIKNUTI

Piše: Dragan Mitov Đurović

*13-julskim ustankom ,prvim u tada porobljenoj Evropi Crna Gora potvrdila vjekovnu slobodarsku tradiciju i odredila budućnost novih generacija.

*Na stratištima poginulo 37 hiljada boraca ,ili svaki sedmi stanovnik tadašnje Crne Gore.

*Istorijska čitanka svjedok nezaboravih herojskih podviga, velikih pokolja i pogibija.

Najveći ratni sukob u novijoj istoriji planete,Drugi svjetski rat je obuhvatio šezdeset i jednu državu, to znači – skoro cio svijet, odnosno devedeset i šest odsto svjetskog stanovništva.

U njemu je učestvovalo oko sto deset miliona vojnika. Poginulo je, ili ubijeno u logorima i zatvorima, oko pedeset pet miliona ljudi, od čega više od milion sedamsto hiljada Jugoslovena, čime je naša nekadasnja domovina na trecem mjestu po broju stradalih u Evropi.Najvece gubitke pretpio je Sovjetski Savez,oko 28 miliona vojnika i gradjana.U Drugom svjetskom raturanjeno je oko 35 miliona,medju ubijenima je sedam miliona jevreja.

Hitler je odlučio da likvidira Jugoslaviju, i vojnički, i kao državu. U toj namjeri je uspio, ali je, zbog toga, napad na Sovjetski Savez odložio za pet nedjelja, što se za njega pokazalo kobnim.

Jugoslavija je imala trideset jednu divizuju, što je bilo malo za uspješno suprostavljanje pedeset dvijema njemačkim, italijanskim i mađarskim. Vojska je izdržala samo jedanaest dana.

U aprilskom ratu zarobljeno je trista devedeset osam hiljada vojnika, od čega je oko trista hiljada povedeno u ropstvo. Nakon toga, Jugoslavija je podijeljena među agresorima.

Ustanak je zahvatio sve jugoslovenske države, ali je ustanak u Crnoj Gori, koji je buknuo 13. jula, predstavljao fenomen u okupiranoj Evropi. On je, za nedjelju dana, oslobodio od okupatora više od tri četvrtine svoje zemlje. Vijest o Trinaestojulskom ustanku brzo je obišla cijelu planetu. Crnogorski ustanak je dao podsticaj ne samo narodima u okruženju, nego i pokretima otpora u čitavoj Evropi. On je pokazao da su sile Osovine, ipak, ranjive.

Okupator je reagovao svom žestinom, i, protiv trideset hiljada crnogorskih ustanika, angažovao sto pedeset hiljada svojih vojnika i kolaboracionista iz Crne Gore i susjedstva.

Mjesec dana kasnije , ustanak je privremeno ugušen, da bi se, kroz tri mjeseca ponovo razbuktao, svom silinom. Ostalo je zabilježeno i zapamćeno da su crnogorski ustanici, jula 1941. godine, spriječili dvije elitne italijanske divizije da, u okviru ekspedicionog korpusa, pođu na istočni front.

Nakon ponovnog razgorijevanja ustanka, italijanski okupator je, u toku 1942. godine, u Crnoj Gori angažovao osam divizija, od ukupno dvadeset dvije, koliko je imao u Jugoslaviji. Ofanziva protiv crnogorskih ustanika bila je prva i najmnogoljudnija od svih osam koje su okupatori vodili protiv NOVJ i partizanskih odreda.

Crnogorski NOP je, u 1942. godini, vezao za crnogorsko tle osam italijanskih i dvije kvislinške divizije.

Prilikom formiranja Glavne operativne grupe Vrhovnog štaba juna 1942. godine, koja je izvršila poznati marš u Zapadnu Bosnu i koja je za vrijeme od godinu dana bila glavna i udarna oružana snaga NOV, više od polovine sastava bili su Crnogorci.

Od 26 proleterskih bataljona, 14 bataljona je bilo iz Crne Gore. Od 18 korpusa NOVJ ( od jeseni 1944) osam komandanata korpusa bili su Crnogorci.

Od 27 divizija 10 komandanata su bili Crnogorci.Osam političkih komesara, šezdeset komandanata i osamdeset političkih komesara brigada bili su Crnogorci. Među generalima NOVJ, više od trećine bili su Crnogorci. Crna Gora je dala 253 narodna heroja. Isto odličje za duboko poštovanje dobila je prijestonica Cetinje i tri crnogorske brigade.

U završnim operacijama za oslobođenje Jugoslavije učestvovalo je trideset šest hiljada boraca iz Crne Gore, odnosno deset proleterskih i udarnih brigada. Crnogorske jedinice učestvovale su u oslobođenju Kosova i Metohije, Srbije, Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Slovenije.

Crna Gora je podnijela velike žrtve. Oko trideset sedam hiljada građana izgubilo je život. Demografsko opadanje stanovništva iznosilo je oko sto četiri hiljade ljudi. Crna Gora je dobila mnogo svojim ogromnim učešćem u NOB-u. Ona je uspjela da postane subjekat sopstvenog oslobođenja, jer je 1918. godine bila potpuno obespravljena. Njeno ime je postojalo jedino u dokumentima KPJ.

Tekovine oslobodilačke borbe protiv okupatora i njegovih saradnika ozakonjene su i zagarantovane odlukama Drugog zasijedanja AVNOJ-a, i odlukama Crnogorske antifašističke skupštine narodnog oslobođenja, od 13. jula 1944. godine.

Time je uspostavljena vertikala sa 13. julom 1878. godine, kada je Crna Gora, na Berlinskom kongresu, bila međunarodno priznata kao nezavisna država, i sa 13. julom 1941. godine, kada je buknuo opštenarodni ustanak.

To su temelji nove Crne Gore njenog 21 maja 2oo6. I danasnjeg 9 maja...dana Pobjede nad fasizmom i dana Evrope u kojoj Crna Gora ima svoje istorijom zasluženo mjesto..

Istorijska crnogorska čitanka pisana četiri ratne godine od Virpazara i prve ustaničke puške,preko Pljevaljske velike pogibije,pa Neretve i Sutjeske,Igmana i Vilića guvna,pa nikada zaboravljene poruke ... Dragi druže Tito, dokle god prašte puške na Ljubinom grobu vi slobodno odstupajte.Njemcima nećemo dozvoliti da prodju.A kada više ne budete čuli naše pucnje,onda znajte da na Ljubinom grobu nema više živih proletera ...svijetli hiljadama primjera velikih pokolja i pogibija,nevidjenog junastva i primjera hrabrog umiranja...

Kako zaboraviti Barski logor i Bogdanov kraj, Jusovaču i Musovaču,Farmake,Cijevnu,kako Brezu kolašinsku i poruku Radojice Radoševa Bulatovića stopanici Jovani..nemoj djecu vaspitavati osveti,mene će osvetiti vrijeme,ko može iz sjećanja izbrisati pokolj u Pivi i više od pet stotina nevine djece,staraca,majki i Jagliku Adžić,koja je u oganj uskočila da bi svoj djevojački ponos sacuvala i sa svojima u smrt otišla,pa 148 žitelja u mjestu Stabna od čega 82 djece,pa više od četiri stotine žrtava u mjestu Velika,pa pedest dvije mladih na Lazinama i poruku profesora Nika Raspopovića pred cijevima domaćih izdajnika...Gledajte u sunce kratko će da traje,...

Borili su se hrabri partizani crnogorski širom Jugoslavije,legendarni komandant Milovan Šaranović iz Danilovgrada ostao je ne vječnoj straži u Gornjem Žužemberku u Sloveniji,Svetozar Vučinić iz Rogama na padinama Male Učke u Hrvatskoj,Jovan Markov Vučković nedaleko od Bora u Srbiji,ostale su hiljade ratnika na Sutjesci, Vučevu, Zelengori, ostao je na čelu mrtvih proletera nezaboravni komandant Sava Kovačević i pjesma... dok Sutjeska voda teče, umrijeti Sava neće... na Crkvinama kod Kolašina poginuli su Budo Tomović, Bajo Sekulić i Luka Simonović, u mjestu Dolja nedaleko od Gusinja Jusuf Redžepagić, Beco Bašić, Vojo Novović i Aljo Hot, u Podima kod Herceg Novog Nikola Đurković, Danilo Pavičić, Savo Ilić i Stjepan Šarenac...

Umirali su proleteri sa ponosom i osmijehom na usnama,kao Ljubo Čupić simbol vječitog otpora neprijatelju,kao na Balšića pazaru na Cetinju Gojko Kruška i albanski partizan Musa- Buto Hodžić,kao Joka Baletić i Ruža Rip koje su same stavile omču oko vrata,kao Mila Poleksić koja je dijete rodjeno zadavila u selu Mokro,da nebi odala zbjeg,kao majka partizanska Radosava Krdžić,iz Andrijevice,čija je poslednja poruka bila...ponosim se što sam stupila na mušku stopu,iz moje krvi iznici će sloboda, a želja potonja da duplom iglom skupi suknju oko nogu,da se kada padne mrtva ne obruka pred dželatima, kao bolničarka Jagoda-Pile Bogićević koja je od prvog ratnog dana ranjenicima bila majka, saborcima drug, bombas, puškomitraljezac... kao Vukosava Ivanović koja je u Barskom logoru pljunula talijanskog oficira,kaoMilica Vučinić koja je iz rukumrtvog brata Djona uzela pušku i rekla.. od ove se bratske puške neću razdvajat,dok godj ijedan okupator i izdajnik čeplje po našoj zemlji.Poginula je i ona i drugi brat Boško,a otac Radovan kada je u zatvoru čuo za pogibiju troje djece svoje, rekao je... ostaje mi vječita tuga i dug da budem i dalje dostojanstven roditelj..

A kada je rat počeo krenula je mladež sa komunistima,sa djecom su pošli i mnogi roditelji... Starina Djoko Šajov Pavićević, kasnije najstariji narodni heroj sa čitavom porodicom bio je u stroju partizanskom, zatim porodica Anta Petkovića iz Tivta... Božo, Niko, Tomo, Emilija, Anđe, Marija, Anka i Augustina i majka Kate, svi u pokret za oslobodjenje... pa devet brata, devet Toškovića, momci birani svi ispod istog šljemena u jednom ratu ostaše.... tri Jagoševa sina Lazar, Radomir i Rajko, tri sina Tomičina-Bogić, Đorđija i Komnen, pa Marko-Mašo Radivojev, Mileta-Milo Petrov, pa Milinko sin Filipov... Ostaše u Bijelim vodama na Romaniji, na Zabjelu, u Jablanici, Andrijevici, Segedinu, Bukovoj poljani kod Mateševa... Ostaše na vječnoj straži...

U danima prkosa i ponosa ginule su čitave porodice...sestre su ostajale bezbratnice,majko samoranice,očevi iskopnici. Da se nikada ne zaboravi-četiri sina Ilije Kulića iz Pive pala su za slobodu, Marko u Pančevu, Miloš u mjestu Zelenika-Boka Kotorska, Veljko u Kraljevu, Milorad u Gacku,... pa tri momačke glave, sinovi Boška i Veruše Labudović iz Nikšića-Božidar, Nikola i Svetozar koji slobodu nijesu dočekali... pomenimo četiri sina Boška Jovanova Kekovića Ivana, Šćepana, Sava i Radomira, tri sina Joka Sekulica Radovana, Peka, Novaka i snahu Anicu... pa jedanajest momaka i djevojaka koji su strijeljanu u crvenim košuljama u Baru, pa poruku Mahmuta Lekića borca Pete Crnogorske koji je kod Mateševa krenuo na bunker i rekao... idem ja, mene metak neće, ništa mi ne moze. Pa junaštvo Omera Abdovića, Miloša Komatine, Vujadna-Vuja Zogovića, hrabrost Ramadana Šarkića koji je strijeljan na Cijevni, pa pogibiju u borbi protiv četnika Vladimira-Volodje Kneževića, Rifata-Trša Burdžovića i Tomaša Žižića, pa crnogorske ščeri njih osam koje su odlikovane ordenom narodnog heroja... Đina Vrbica, Jelena Ćetković, Ljubica Popović, Jelica Mašković, Milica Vučinić, Dobriča Ojdanić, Vukica Mitrović i jedina živa Vukica Mićunović.

Inače u NOB-u, s puškom u ruci učestvovalo je 2546 žena iz Crne Gore, 483 je poginulo, 12108 je bilo u logorima i zatvorima dje je 71 umrla, dok su 1754 strijeljane i obješene.

Hrabre majke partizanke...stotine, hiljade... sinove i šćeri su ispraćale, hranu doturale, ali kada je bilo najteže slomnjena srca poručile... Ikonija žena Boška Lukina Dedića iz Orahova u Kučima kada je čula za smrt sinova i domaćina rekla je bez suza u očima... Neka je srećno. Pa sve na njih neka se završi, a omladina da napreduje. Tako je i Ana Velizarova Đuranović iz Martinića na pitanje dali da prenesu sina Vlajka iz Barlete rekla... Ako spomenik gleda prema Crnoj Gori, neka počiva tamo sa saborcima...

Kamene stranice istorije čuvaju sudbine,stare knjige svijetle i tuzne istine,a spomenici, ne služe da podsjete na one koji su poginuli, nego mnogo više, da pomognu onima koji žive, da bolje shvat zašto žive, kao sto su to znali crnogorski partizani, SLOBODARI MRIJET NAVIKNUTI.