Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

Aktuelnosti

POČETAK CRNOGORSKE OBNOVE

Povodom 70.godišnjice Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Crne Gore i Boke (skraćeno: ZAVNOCG i B)

Saglasno programskoj orijentaciji  Narodnooslobodilačkog rata i revolucionarnih promjena (1941-1945) komunisti su od samog početka rata  formirali nove organe narodne vlasti, najprije narodno oslobodilačke odbore (NOO): mjesne , opštinske i sreske, da bi na skupštini rodoljuba Crne Gore i Boke (8. februara 1942) u Ostrogu bio izabran Narodnooslobodilački odbor za Crnu Goru i Boku kao i Izvršni odbor od tri člana. U osnovi novog sistema vlasti  sadržano je opredijeljenje  o izgradnji nove države federativnog uređenja. Na širokoj političkoj  platformi, nova vlast je okupljala sve rodoljubive snage u borbi protiv okupatora i njihovih saradnika – četnika.

U  junu 1942 glavnina partizanskih snaga  (od čega 14. crnogorskih proleterskih bataljona heroja  Trinaestojulskog ustanka 1941) nalazila se na tromeđi Crne Gore, Bosne i Srbije, odakle je u pobjedonosni marš krenula u zapadne krajeve Jugoslavije. Na ovaj korak  paratizanske jedinice su bile primorane pod pritiskom jakih neprijateljskih snaga,  ostavljajući u pozadini na političkom  radu oko 700 boraca, uglavnom članova KPJ,  koji su u teškim uslovima nastojali da održe pokret i vezu sa narodom. Crna Gora je ostala bez slobodne teritorije. Njome je ponovo zagospodario italijanski okupator  u savezu s četnicima čija je vrhovna komanda na čelu s Dražom Mihailovićem  početkom juna 1942 došla u Crnu Goru i u Gornjem lIpovu kod Kolašina ostala narednih osam mjeseci. Glavni komandanti četničkih jedinica u Crnoj Gori bili su Pavle Đurišić i Bajo Stanišić. U taj antikomunistički i antipartizanski front ušli su, u ime crnogorskih nacionalista general Blažo Đukanović i komandant Lovćenske brigade – zelenaša Krsto Popović.  O izdržavanju svih ovih vojnih formacija starao se italijanski okupator. Tako je u Crnoj Gori poslije odlaska  partizana  u Zapadnu Bosnu  zavladala četnička strahovlada koja će potrajati do septembra 1943. godine. Četnički zatvori su bili nepodnošljiviji od okupatorskih a četnički sudovi su izrekli više smrtnih kazni od okupatorskih. Nemaština i glad bili su jedan od najvećih neprijatelja naroda u Crnoj Gori i njegove  partizanske vojske, naročito u proljeće 1942. godine. Neprijatelj je nastojao da pomoću „gladne smrti“ natjera NOP na kapitulaciju. U brojnim partizanskim dokumentima se navodi da glad „već proviruje na vratima naših domova“. Na području lovćenskog NOP odreda dnevni obrok je iznosio 80 grama brašna i 700 grama mesa. U zloglasnom Kolašinskom zatvoru ( formiran februara 1942, rasformiran u maju 1943) obrok je iznosio  120 grama hljeba. Italijanski guverner za Crnu Goru, armijski general Pircio Biroli je tako tešku vojno-političku i ekonomsku situaciju smatrao povoljnom da produbi protivurječnosti između  revolucionarnih snaga u Crnoj Gori i njihovih protivnika, pa je u novembru 1942 sa 3 svoja generala posjetio Kolašin. Sve eventualne dotadašnje nedoumice i političke špekulacije u vezi italijansko-četničkih odnosa bile su ovom posjetom raspršene. Italijanima je odgovaralo  da se na sjeveru Crne Gore učvrsti četnički pokret kao istureni borbeni odred za borbu protiv partizana. Četnici su, pak, bili zadovoljni što im je italijanski okupator ustupio  značajnu vojno strategijsku i političku bazu – Kolašin. Na čelu odbora za doček Pircija Birolija nalazio se komandant limsko-sandžačkih četničkih odreda Pavle Đurišić koji ga je na ulazu u Kolašin pozdravio  riječima: „ Ja vas ekselencijo sa svim četnicima pozdravljam sa: dobro nam došli i živjeli“. Pircio Biroli  se zahvalio četnicima koji su se „stavili uz bok  italijanskih trupa u borbi protiv komunizma“.

Dolazak Drugog udarnog korpusa u Crnu Goru

U 1943 odigrali su se krupni događaji  koji predstavljaju prekretnicu Drugog svjetskog rata. Saveznici su na svim frontovima stekli nadmoćnost. Na jugoslovenskom bojištu  glavnina  partizanskih snaga (Glavna operativna grupa) na čelu sa vrhovnim komandantom drugom Titom  uspješno je forsirala Neretvu (februar-mart 1943), teško porazila četnike na njenoj lijevoj obali, a onda  uz velike gubitke probila njemački obruč na Sutjesci ( 15 maj – 15 jun 1943) i prešla u istočnu Bosnu.

Kapitulacija Italije  (8. septembra 1943) i dolazak Drugog  udarnog korpusa u Crnu Goru naznačili su pobjednika i na crnogorskom prostoru.

Političko i vojno rukovodstvo Crne Gore je tražilo da se sa italijanskim zarobljenicima  postupa čovječno  i da se po mogućnosti uključuju u borbu protiv Njemaca.

Po Titovom naređenju Drugi udarni korpus (komandant Peko Dapčević,  politički komesar Mitar Bakić) je nezadrživo krenuo iz Istočne Bosne i ušao u crnogorski prostor.

Željan slobode narod požuruje Peka Dapčevića „Ajde Peko  ajde rise Crnoj Gori požuri se“.  Iz  rejona Boana, preko  Sinjajevine, Vratla, Lipova, rijeke Tare, Drugi udarni korpus  na čijem je čelu bila Četvrta crnogorska proleterska brigada  ( komandant Ljubo Vučković), izvršio je, iz pokreta, napad na Kolašin i oslobodio ga 27. septembra 1943. godine. Iznenađenje je bilo potpuno. Komandant Drugog bataljona Četvrte crnogorske proleterske brigade  Nikola Banović donio je smjelu odluku da četnike i italijane  likvidira u Barutani ( koja se nalazi skoro u centru grada ) u tome je uspio. Zatvarajući svojim grudima  neprijateljski  mitraljez hrabro je  poginuo Marko Martinović. Četnici su imali preko 200 mrtvih i ranjenih. Partizanski komandanti mogli su poslije 8 mjeseci četničke strahovlade da prošetaju slobodnim  Kolašinom. Četnici su  preduzeli opsežne mjere  da povrate Kolašin, pridajući mu najveći politički i vojnički značaj.  U jednom proglasu četnika Đorđija Lašića stajalo je: „Pad Kolašina znači pad  Komunističke partije u Jugoslaviji, zato naprijed za našim hrabrim  komandantom  majorem Lašićem koji nas vodi kroz slavu  i veličinu ka pobjedi i slobodi“.

Naređenje  Ivana Milutinovića i štaba Drugog udarnog korpusa je  glasilo, da se Kolašin mora odbraniti po svaku cijenu.  Četnici su čvrsto zaposjeli  brdo Ključ. U borbi za njegovo  osvajanje  u prvoj borbenoj liniji  poginuli su komandanti prvog i trećeg bataljona Četvrte crnogorske proleterske brigade Milo Lubarda i Miroje Žarić. U napadu na Durutovac  proslavila se desetina Milivoja Zečevića u kojoj je svaki  borac bio  ranjen. Udarna grupa ( bataljoni  Druge proleterske brigade, Druge dalmatinske i Treće sandžačke brigade)  pod komandom Obrada Egića ( zamjenik komandanta Druge dalmatinske brigade ) razbila je četničku blokadu na Ključu i  nastavila njihovo gonjenje ka Andrijevici i Beranama. U ovim borbama  protiv četnika  izuzetnu hrabrost  je pokazao Vasojevićki udarni bataljon.

Od italijanskih jednica  partizanima je najžešći otpor  pružio  Drugi bataljon 38 puka, divizije“Venecija“ (komandant,  kapetan Mario Riva) sa Bašanjeg  brda koje dominira Kolašinom. Nešto na italijanskom  nešto na španskom jeziku  Peko Dapčević je Rivi poslao poruku da je  Italija kapitulirala, da je njegova dalja borba besmislena i da se preda partizanima. Riva je odgovorio: „Si sinjor đenerale si“ i ubrzo došao u štab Četvrte crnogorske proleterske brigade  đe je izjavio  da mu nije žao  italijanske kapitulacije. Rekao je: „Ja hoću da se borim (protiv Njemaca – S. S.) a ne predajem“.

Rivin bataljon je upućen u pravcu  Mateševo - Lijeva rijeka, đe su Njemci u okviru  operacije “Balkanski klanac“, nadirali  pješadijom i tenkovima. Sa bombama u rukama Riva je 17 oktobra 1943 pošao na njemačke tenkove uzvikujući : „Viva Italija, avanti garibaldini“.  Poginuo je sa 15 drugova,  pošto je predhodno uništio dva njemačka tenka,  a treći pokvario.  Peko Dapčević je diviziji  „Venecija“ poslao telegram saučešća  u kojemu je istakao Rivinu hrabrost.
Kolašin je postao sjedište  partizanske Crne Gore, ratna prijestonica crnogorske slobode sve do konačnog oslobođenja Crne Gore i Jugoslavije.
Od kraja septembra do kraja oktobra 1943 partizani su oslobodili oko 2/3 crnogorske teritorije.

OSNIVANJE ZEMALJSKOG ANTIFAŠISTIČKOG VIJEĆA NARODNOG OSLOBOĐEN JA CRNE GORE I BOKE (ZAVNO CG i B)

Pobjede na frontu stvaraju i omogućavaju donošenje važnih političkih odluka.
Početkom oktobra 1943 Tito je obavijestio Ivana Milutinovića o potrebi formiranja jednog političkog predstavničkog tijela kao najvišeg organa  partizanske vlasti u Crnoj Gori.
Inicijativni odbor: (Ivan Milutinović, Đoko Pajković, Niko Pavić, Marko Vujačić, Dušan Đurović, Ilija Lutovac, Božo  Ljumović, Petar Leković, Pero Raičević i Jovan Ćetković) je izvršio analizu  vojnopolitičke situacije u crnoj Gori, ocijenio je povolnom i za 15 i 16 novembar 1943 u Kolašinu zakazao Skupštinu crnogorskih i bokeljskih rodoljuba. Pokrajinski komitet KPJ za Crnu Goru i Boku upoznao je sve okružne, sreske, mjesne komitete i partijske ćelije sa značajem i datumom  održavanja  ovog istorijskog skupa. Istovremeno su  data sva potrebna upustva  o kriterijumima, načinu izbora delegata, njihovim  pravima i obavezama. Tito je upozorio Ivana Milutinovića da se za delegate biraju učesnici i simpatizeri NOP-a, po mogućnosti „odozdo“ demokratskim putem bez obzira na nacionalnu, političku i vjersku pripadnost. Skupštini crnogorskih i bokeljskih rodoljuba 15 i 16 novembra 1943 u Kolašinu  prisustvovalo je 544 delegata, najviše mladih.  Ravnopravno s muškarcima za delegate i vijećnike  birane su i žene, po prvi put u crnogorskoj istoriji.
Svi  društveni slojevi su bili zastupljeni: seljaci, radnici, intelektualci, đaci, domaćice, sveštenici, barjaktari, senatori, bivši oficiri,  simbolišući tako široku  političku platformu  okupljanja rodoljubivih snaga i njihov  višestranački karakter.

U ime Vrhovnog štaba NOV-e i POJ i Politbiroa CKKPJ Skupštini  je prisustvovao Ivan Milutinović, u ime Pokrajinskog komieta KPJ za Crnu Goru , Blažo Jovanović,  u ime Drugog udarnog korpusa Peko Dapčević i Mitar Bakić, kao i predstavnici partizanskih jedinica iz okruženja.
Iako razrušen Kolašin je dostojanstveno  prihvatio  i smjestio brojne goste. Grad domaćin je bio na visini zadatka. O izgledu grada i dekoraciji sale  u kojoj  je  Skupština održana  brinuo je slikar Vuko Radović.

Prvo  zasijedanje ZAVNOCG i B,  održano  u Kolašinu, je jedan od najznačajnijih događaja u novijoj istoriji crnogorskog naroda.

Vijećnici ZAVNO-a CrneGore i Boke (njih  118) izabrani na Skupštini  predstavnika rodoljubivih građana Crne Gore i Boke donijeli su istorijsku odluku da crnogorski narod uzme svoju sudbinu u svoje ruke  i u tome smislu  preduzme odgovornost za taj čin – pred svojim narodom i pred istorijom. ZAVNOCG i B je  peuzeo ulogu narodnog  predstavništva  i  političkog rukovodstva NOP-a u Crnoj Gori i Boki.  Ovaj najviši organ partizanske vlasti je imao  zakonodavno  izvršnu funkciju  na oslobođenoj teritoriji. Skupština je izabrala višestranački izvršni odbor ( vlada).

Za predsjednika Izvršnog odbora izabran je dr Niko MIljanić, prof. univerziteta u Bogradu, iz Banjana. Izabrana su tri potpredsjednika: Božo Ljumović, funkcioner KPJ u Crnoj Gori,  privatni namještenik iz Podgorice, Jovan Ćetković, funkcioner bivše Zemljoradničke stranke i  publicista iz lješanske nahije i Petar Tomanović,  inženjer iz Lepetana – Boka.

Članovi Izvršnog odbora

- upravni odsjek: Božo Ljumović, Podgorica
- privredno finansijski odsjek, dr Obren Blagojević, Piva
- prosvjetni odsjek: Radovan Lalić, lektor, Cecuni – Vasojevići
- propagandni odsjek: Niko Pavić, profesor, Šavnik
- socijalni odsjek: Mihailo Grbić, bivši poštanskotelegrafskotelefonski činovnik, Herceg Novi
- zdravstveni odsjek: dr. Mito Savićević, Bjelopavlići
- vjerski  odsjek:  proto Jovo Radović, Piva

Odsjeci su bili izvršna vlast, začeci  crnogorskih ministarstava.

U Rezoluciji koju je Skupština donijela saopštava se:

- da je NOVJ jedina oružana sila u borbi protiv okupatora;
- da je AVNOJ jedini pravi politički  predstavnik svih naroda Jugoslavije i jedino  istinsko narodno  političko rukovodstvo Jugoslavije u svim pitanjima međunarodnog I  unutrašnjeg života;
- najodlučnije se izjavljuje  da jugoslovenska  izbjeglička vlada nema nikakvog prava da u ma kom obliku zastupa ili predstavlja crnogorski narod i narod Boke,  zbog podrške  kolaboracionističkom pokretu Draže Mihailovića.
- nema povratka  na staro, tj. nema povratka  nenarodnih režima  jer su se u ratu  kompromitovali saradnjom sa okupatorom.
- bratstvo i jedinstvo su najsolidniji temelj za bratsku zajednicu ravnopravnih naaroda – Narodnu federativnu Jugoslaviju u kojoj će crnogorski narod  i narod Boke uživati  punu nacionalnu slobodu i ravnopravnost, predstavljajući jedan od stubova te narodne zajednice.

Sa Skupštine je narodu Crne Gore i Boke  upućen i proglas u kojemu se, između ostalog kaže: „Za 23 godine bivše Jugoslavije crnogorski narod živio je u podređenom položaju i bespravlju,  zaviseći od milosti nenarodnih beogradskih režima  i njihovih crnogorskih izmećara.

Kundak i tamnica, nasilje i prevara bili su odgovor na svaki zahtjev crnogorskog naroda  za demokratskim  pravima i  nacionalnom slobodom. Boka je bila „siroče sa kojom su trgovale razne političke šićardžije“.

Na kraju zasijedanja izabrano je 11 vijećnika i 11 zamjenika za Drugo zasijedanje AVNOJ-a u Jajcu: Ivan Milutinović, član Vrhovnog štaba NOVJ i politbiroa CKKPJ; Joksim Radović (komandant zetskog NOPO); Marko Vujačić ( bivši senator); Pero Krstajić ( sudija); Jagoš Simonović ( sveštenik); Panto Mališić (učitelj); Savo Orović (general NOVJ); Blažo Marković ( sudija crkvenog suda); Svetozar Vukmanović – Tempo (član Vrhovnog štaba NOV i POJ); Mihailo Grbić ( bivši poštanski činovnik) i Boško Bjeladinović       ( ljekar). Drugi dan po dolasku u Jajce kod  Crnogorske delegacije došli su: Tito, Ivan Milutinović i Milovan Đilas. Titu je, onako, spontano, raširenih ruku prišao Marko Vujačić i rekao: „Narodni vođo daj da te  narodski pozdravim“, a onda ga poljubio. 

STVARANJE ANTIFAŠISTIČKIH ORGANIZACIJA I NOVIH PARTIZANSKIH JEDINICA

Deset dana  poslije ZAVNO Crne Gore i Boke, Kolašin je doživio još jedan značajan praznik. U njemu je 25. novembra 1943. održan  Prvi kongres antifašističke omladine Crne Gore i Boke. U prisustvu 800 delegata kongres je otvorio Krsto Grozdanić,  omladinac iz Nikšića. Bila je to snažna smotra jedne generacije koja je u ratnim prilikama za sebe i svoju zemlju tražila mjesto u istoriji.

U Kolašinu je 5. i 6. decembra 1943 održan Prvi kongres antifašističkog fronta žena,  kojega je u prisustvu 400 delegata,  pozdravila Milica Jovanić iz Nkšića. Malo je bilo žena na ovom skupu „koje na glavi nijesu imale crne marame“ zapisao je Ljubo Anđelić.

U članku Đine Vrbice“Žene zauzimaju svoja mjesta“ istaknuta je krupna uloga rodoljubivih žena u NOB-i. Njihova riječ je iskazivala čvrstu vjeru u pobjedu. Parola je bila „Sve za front, sve za pozadinu“.
U ZAVNO Crne Gore i Boke ušlo je šest žena:  Desa Anđelić, Lidija Jovanović, Danica Marinović, Dobrila Ojdanić, Stana Tomašević i Milica Mušikić. Osam žena iz Crne Gore je odlikovano Ordenom narodnog heroja: Milica Vučinić, Jelica Mašković, Vukosava Mićunović, Vukica Mitrović, Dobrila Ojdanić, Ljubica Popović, Jelena Ćetković i Đina Vrbica.

Za Kolašin su vezane  i dvije osnivačke konferencije:

- Konferencija rodoljubivih sveštenika (17. februara 1944) i
- Osnivačka  konferencija Narodnooslobodilačkog fronta Crne Gore i Boke ( 16 jul 1944)

NOVJ  je brojčano stalno narastala, da bi krajem 1943 sa 300.000 boraca postala vodeća jugoslovenska oružana sila i značajan činilac antihitlerovske vojne koalicije.

U okolini Kolašina formirane su tri crnogorske udarne brigade. Uoči  zasijedanja ZAVNO-a 14. novembra 1943 u Drijenku  je formirana Šesta  cnrogorska brigada, a 30. decmbra 1943. u Vlahovićima Sedma omladinska brigada koja je uzela ime svog rukovodioca Buda Tomovića. U Dragovića polju u Morači 1. aprila 1944 formirana je Deveta crnogorska brigada.

Svoju odlučnost i ambicioznost Sedma  omladinska brigada (komandant Niko Strugar,  politički komesar Nikola Đakonović)  je iskazivala pjesmom „Brigada je Sedma slavna,  četvrtoj ( četvrta crnogorska proleterska brigada – S. S.) će biti ravna“. Ova jedinica je na Krnovu u rejonu Ćeranića gore,   ( avgust 1944) ojačana bataljonom  korpusa narodne odbrane Jugoslavije (komandant Vlado  I . Raičević) do nogu potukla četnički  „gvozdeni puk“ u kojeg su polagane velike nade. Četnici su imali 350 mrtvih i 300 zarobljenih. U njihovim redovima nastalo je pravo rasulo.

U oktobru 1943 italijanska divizija „Venecija“ i oko 1.000 vojnika i oficira divizije „Taurinenze“ prisutpilo je NOVJ,  pa je 2. decembra   1943 u Mrzovićima kod Pljevalja  formirana,  italijanska divizija „Garibaldi“ (oko 5.000 ljudi)  koja se do kraja rata borila u sastavu Drugog udarnog korpusa  NOV i POJ.
Po odobrenju Vrhovnog štaba NOVJ u martu 1945 sa svom ratnom opremom i naoružanjem, divizija se u Dubrovniku ukrcala na brodove i prebačena u Italiju.

Na drugom  zasijedanju ZAVNO-a Crne Gore i Boke u Kolašinu ( 16.februara 1944) odlučeno je  da Vijeće kao  samoproklamovani  predstavnik narodne volje daje punu podršku  odlukama Drugog zasijedanja AVNOJ-a ( održano u Jajcu 29 i 30 novembra 1943) na kojem je Crnoj Gori obezbijeđen ravnopravan status u okviru  jugoslovenskog federalizma.

Priznanje crnogorske individualnosti dobilo je plebiscitarnu podršku. Počelo je novo poglavlje u istoriji Crne Gore.

OSNIVANJE CRNOGORSKE ANTIFAŠISTIČKE SKUPŠTINE NARODNOG OSLOBOĐENJA (CASNO)

U svom trećem  zasijedanju 14 i 15 jula 1944 u Kolašinu u  prisustvu 151 vijećnika, ZAVNO Crne Gore i Boke  prerasta u  Crnogorsku antifašističku skupštinu (CASNO).

CASNO  se na ovom zasijedanju  konstituiše u vrhovno zakonodavno i izvršno tijelo.

On je najviši organ  državne vlasti i državnog suvereniteta čime se obezbeđuje  kontinuitet crnogorske državnosti u okviru  Demokratske Federativne Jugoslavije (DFJ)

U izjavi o pravima i dužnostima građana  navodi se demokratsko  opredeljenje crnogoroskog naroda o  jednakosti  i ravnopravnosti svih građana  na izjednačavanju prava muškaraca i žene, mada je pitanje ravnopravnosti žene riješeno na samom početku ustanka. Narod „hoće takvu Crnu Goru u kojoj će on sam odlučivati preko svojih slobodno izabranih  narodnih predstavnika“ rekao je dr. Obren Blagojević koji je podnio izvještaj o radu ZAVNO Crne Gore i Boke  između Drugog i Trećeg zasijedanja. Odluke Drugog zasijedanja  AVNOJ-a  o samoopredjeljenju naroda Crne Gore bile su u potpunosti sprovedene.
CASNO je svoju funkciju obavljao preko svojih radnih tijela: Predsjedništva i 11 odjeljenja.

PREDSJEDNIŠTVO CASNO-a:

Dr. Niko Miljanić, predsjednik
Božo Ljumović, prvi potpredsjednik
Jovan Ćetković, drugi potpredsjednik
Inž. Petar  Tomanović, treći potpredsjednik
Veljko Zeković, prvi sekretar
Vlado Lazarević, drugi sekretar

ČLANOVI PREDSJEDNIŠTVA CASNO-a:

1. Proto Jovo Radović
2. Peko Dapčević
3. Ivan Milutinović
4. Jevto Pavić
5. Savo Čelebić
6. Blažo Jovanović
7. Mehmed Hodžić
8. Marija Mitrović
9. Mihailo Grbić
10. Mirko Krdžić
11. Andrija Mugoša

Kolašinska skupština ZAVNO-a  i odluke njenih delegata čini vertikalu  između Prvog  zemaljskog NOO za Crnu Goru i Boku ( Ostrog 8.februara 1942 )  i CASNO-a.

Na svom četvtom zasijedanju ( Cetinje, 15-17 aprila 1945) CASNO  je postala crnogorska narodna skupština koja je odluke ZAVNO-a i CASNO-a ozakonila i podigla na državno pravni nivo. Završen je proces izgradnje crnogorske vlasti na novim  društvenim i državnim osnovama. Ustavom od 31 decembra 1946. Godine, Crna Gora je definisana kao  narodna država republikanskog oblika  u kojoj se crnogorski narod na osnovu načela ravnopravnosti ujedinjuje sa drugim narodima i njihovim republikama u FNRJ. Ustavom je definisan prostor  NR Crne Gore koja je krenula putem socijalističke  izgradnje.

Crna Gora je u Kolašinu, jednoj od prestonica slobode, nanovo vaskrsla iz sebe same, iz naroda i njegove borbe, vjere i istorijskog  osjećanja i  odgovornosti da postoji.

Nakon 21 maja 2006,  koga ne bi bilo bez ZAVNO-a u Kolašinu ( 15. XI 1943), Crna Gora je  prepoznatljiva kao feniks u očima svijeta.

Zato je Kolašin istorijski grad, grad koji je  u toku NOR-a preko 20 puta prelazio iz ruke u ruku i koji je bombardovan 18 puta.

Rukovođeni ljubavlju prema Crnoj Gori, njenoj slobodi i demokratiji, čija je osnova antifašizam – mlađi  naraštaji i buduća pokoljenja tareba da budu svjesni značaja ovog događaja čiju 70. godišnjicu obilježavamo.

Onu zastavu državnu, na Ist Riveru, drže ruke brojnih pokoljenja i nebrojeni pojedinci, a među njima i 544 delegata Prvog kao i delegata na Drugom i Trećem zasijedanju ZAVNO-a Crne Gore i Boke.
Njima u čast i slavu posvećeno je ovo slovo.   

Podgorica, 04.11.2013. godine

Slobodan Simović,

član Predsjedništva SUBNOR-a i antifašista Crne Gore