Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

TRINAESTOJULSKI USTANAK 1941. GORE

Autor rasvjetljava okolnosti oko izbijanja slavnog Opštenarodnog ustanka u julu 1941. godine, koji je započeo u Virpazaru

PRVA ISKRA SLOBODE U CIJELOJ EVROPI

PIŠE: Blažo ORLANDIĆ

U prvom satu tog jutra nijesmo znali što se dešava, ali potom sve je bilo jasno: bratstvenici i nama bliski rođaci ustali su na ustanak protivu okupatora – italijanskih fašista. U Virpazaru su se zatekla i tri Orlandića koji su bili na prenoćištu u Kariću. Kada su začuli pucnje, pridružili su se ustanicima, sa koji- ma se brojčanost odreda koji napada povećao za ovu trojicu i najmanje jednog žandarma.

U jednom trenutku tokom borbe, počeli su pristizati ustanici iz drugih sela. Prvo su ušli borci iz Orahova, i onim u Virpazaru koji su započeli ustanak, pomogli da se vatra razbukta. Kasnije su pristizali ustanici i iz drugih sela.

Poginuo Đoko M. Leković

“U toku borbe ustanicima su se pridružila i dva mještanina: Dušan Tomašević i Blažo Lisičić. Kasnije, kada je posada bila savladana, u oslobođenu varošicu stizali su ustanici i iz drugih sela, a u toku dana je radoznali i oduševljeni narod pohrlio na mali trg“ (Vladimir M. Leković: “Virpazar-Bar-Ulcinj – U borbi za oslobođenje Virpazara 13. jula 1941“, Cetinje-Beograd, 1974, 252-254).

U borbi za oslobođenje Virpazara poginuo je Đoko Mašov Leković, a ranjeni su Đoko S. Leković i Dušan M. Leković. U borbi za oslobođenje Virpazara neprijatelj je pretrpio veliki poraz. Poginula su 4 vojnika, 15 je ranjeno, a 51 zarobljen. Od oružja zaplijenjeno je: 2 mitraljeza, 3 puškomitraljeza, oko 600 pušaka i znatna količina municije. Blažo je svim ranjenim pružio pomoć, kao stručan, koji je znanje iz medicine stekao na studijama, i Italijane koji dan kasnije, saniranih rana otpremio brodom za Skadar.

Virpazar slobodan!

Virpazar je u trinaestojulskoj zori 1941. godine oslobođen! Bili su to prvi ispaljeni meci u Crnoj Gori na fašističkog okupatora, i prvo oslobođeno mjesto u porobljenoj Evropi. Tuga zbog pogibije Đoka Mašova Lekovića, nadvladala je radost nad velikom pobjedom. Krasan drug i iskreni komunista. Bila je to prva žrtva u Crnoj Gori u kojoj su planule ustaničke puške na fašističkog okupatora. Tog jutra planule su puške i mjestima barskog sreza, Mišićima i Reževićima. U Crnoj Gori su, prijepodne 13. jula, planule puške i na Čevu, gdje nije bilo poginulih ni povrijeđenih, ni italijanskih vojnika ni ustanika (Pero Popivoda, “Ratno svjedo- čenje partizanskog generala“, “Vijesti“, 20. 8. – 11. 11. 2011).

Širenje ustanka

U toku dana došlo je i do borbi na Brajićima, gdje su odredom ustanika koji su napali italijanske kamione, koji su iz Cetinja prevozili vojnike prema Budvi, rukovodili Zarija Jovetić i partijsko-politički rukovodilac Jovo Tomović, oba iz Crmnice. Slijedećeg dana, i narednih, planule su ustaničke puške i u drugim područjima Crne Gore, kojom prilikom je oslobođen znatan dio njenog područja, osim većih i primorskih gradova. Tako su Virpazar, barski srez i Čevo jedina mjesta u Crnoj Gori u kojima je 13. jula 1941. godine podignut ustanak na fašističkog okupatora. Međutim, Virpazar se, po načinu pripreme, izvođenja, obimu, žestini i rezultatima ustanka, izdvaja kao jedinstven u Crnoj Gori i Evropi.

Tuga zbog pogibije Đoka Mašova Lekovića nadvladala je radost nad velikom pobjedom. Krasan drug i iskreni komunista. Bila je to prva ustanička žrtva u Crnoj Gori

Kontraofanziva

Ubrzo poslije ustanka, italijanska komanda pokrenula je veliku kontra-ofanzivu. Uslijedila je reakcija i odmazda italijanskih okupatorskih snaga, brza, snažna i surova. Šest divizija je upućeno u Crnu Goru, koje su stavljene pod komandu armijskog generala Alesandra Pircija Birolija. Ustanici svjesni da se neće moći frontalno oduprijeti brojnoj italijanskoj vojsci, napustili su Virpazar i povukli se u šumu, ali blizu, da mogu u svakom trenutku djelovati. I ustanici iz Gornjih Seoca povukli su se i spojili sa ustanicima – bratstvenicima koji su se nalazili na području Sutormana, i zajedno provodili vrijeme kod izvora Sopot kod Gornjih Seoca. Kod njih, ustanika, u Sopot, došao je Blažo Jokov Orlandić i saopštio im partijsku direktivu: “Da se svi predaju osim kompromitovanih“, što je značilo, osim rukovodilaca ustanka i nekih članova KP. Ova odluka koju je Blažo saopštio, sa kojom se ni on sam nije slagao i suprostavio se na sastanku, izazvala je burnu reakciju bratstvenika. Ipak, postupili su po istoj i veći broj se vratio svojim kućama, a ostali su oni kako je Blažo saopštio: rukovodioci i organizatori ustanka kao i neki članovi Partije.

(Nastavlja se)

Izvor: Pobjeda
http://www.pobjeda.net/protected/listalica/2016-03-10/#22