Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

ISTORIJSKA ČITANKA: UZ 80. GODIŠNJICU BELVEDERSKIH DEMONSTRACIJA

Piše: Jovan STAMATOVIĆ

Neko je jednom zapisao – Trinaesti jul je najzvjezdaniji trenutak crnogorskog trajanja. Jer, 13. jula 1941. godine na velikom ratnom referendumu udareni su temelji nove Crne Gore. I u pravu je...

To se može reći i za prvu trinaestojulsku iskru. Za krvave belvederske demonstracije održane 26. juna 1936. godine. Za mjesto gdje je prvi put upotrijebljeno oružje protiv golorukog naroda. Za mjesto gdje se narod pobunio protiv režima i Kraljevine koja je Crnoj Gori oduzela državnost...

Pala je krv...

Ovih dana se navršava tacno 80 godina od krvavog Belvedera. Borci i antifašisti Cetinja i Crne Gore će kao i mnogo puta do sada prvi obići mjesto gdje je nekoliko hiljada demonstranata predvođenih komunistima ustalo protiv ondašnjeg nenarodnog režima. I taman kad se narod nakon uspješno organizovanog zbora počeo razilaziti, pala je krv. Na belvederskom kamenu ostala su mrtva tijela šest učesnika ovog skupa: Stevo Vujovic, Jovan Šofranac, Marko Jovićević, Šunja Vukmirović, Ilija Ražnatović i Niko Petričević. Ranjeno je, kako reče Stevan Radunović, predsjednik UBNOR-a i antifašista Cetinja, na obilježavanju 76 godina od ovih demonstracija, više od 30 demonstranata, a 74 ih je uhapšeno. Teže su ranjeni Dušan Đurkovic, Jovan Franović, Jovan Janković, Petar Prlja, Mitar Popovic, Nikša Strugar, Petar Caković, Savo Lubarda, Petar Lekić, Maksim Backović, Stojan Špadijer (narodni poslanik) i jedan Božović iz Podgorice.

Međutim, režim se nije zadovoljio samo sa prolivenom krvlju. Krenuo je u juriš na masu. Počelo je prebijanje i hapšenja...

Na Belvederu je toga dana, piše Janko Lopičić u Pobjedi od 15. juna 1976. godine, uhapšeno do 200 učesnika ove akcije i odvedeno u zatvor. Ranjeni su, pak, kolima odvedeni u Cetinje, pa je u gradu pred bolnicom došlo do spontanih demonstracija čime je još jednom izražen protest protiv ovog nečuvenog zločina.

Istorijski datum

- Belvederske demonstracije daleke 1936. godine imaju istorijski značaj, kaže Boro Banović, prvi čovjek Opštinskog odbora UBNOR-a i antifašista Podgorice. Zato što su preteča istorijskog Trinaestog jula. Zato što je narodni front na njima pokazao jedinstvo i slogu Crnogoraca. Zato što je Belveder crnogorska slobodarska kolijevka.

Ovome treba još dodati da je upravo Boro Banović bio učesnik gotovo svih dosadašnjih obilježavanja belvederskih događaja. Nikome kao njemu ne zaigra srce kad dođu cetinjski osnovci sa buketima cvijeća, kad mladi recituju slobodi, kaže. Nije ni čudo, jer je on za Belveder i emotivno vezan. Njegov otac Petar Banović je bio član KPJ od 1931. godine (poginuo 1944. godine kao komandir čete u X crnogorskoj brigadi). Njegovog hrabrog držanja u zatvoru nakon demonstracija sjeca se i jedan drugi učesnik čuvenog Belvedera. Riječ je o Nikoli R. Rajkoviću iz Kosijera kod Cetinja.

- Poslije mjesec dana provedenih u zatvoru, piše on, zahtijevali smo preko zatvorskih vlasti da nas predaju sudu, jer smo bili uvjereni da nijesmo napravili nikakvo krivično djelo. Taj zahtjev nije nam uspio, pa smo u horu iz dvorišta zatvora, nas više od 20, vikali – tražimo sud. Dobro se sjecam prodornog glasa Petra Banovića koji se izdvajao, a drugovi ga zvali Haile Selasije.

Poslije toga smo počeli štrajk glađu koji je, sjecam se, trajao 7 dana.

Pjesma kao sudija

Belvederski zbor iz 1936. godine je imao veliki odjek širom Crne Gore. Zato što je bio još jedan otpor koji je organizovala partija, zato što je narod pružao punu podršku komunistima. Zato što je ovo zločin koji se vraća kao bumerang. Uostalom, ne kaže pjesnik slučajno: "O drugovi u Belveder pali/ vi ste svojom krvlju zavještali/ Crne Gore patnju i nevolju/ boriste se za budućnost bolju". Nije se slučajno tih dana ni u Meterizima pjevalo "dvades’t šestog bješe juna kad krvava izbi buna". Pjesma je tako postala sudija...

Na kraju treba reci da su 24. februara sljedeće 1937. godine izrečene prve (nešto blaže) presude uhapšenima na Belvederu. Osuđeni su na vremenske kazne od šest mjeseci do četiri godine. Neki su osuđeni u odsustvu, ali svi su znali – bila je ovo jedna od najvećih moralnih pobjeda crnogorskih komunista do tada.

Učvrstili su, što reče Janko Lopičić u svom feljtonu u Pobjedi, jedinstvo crnogorskih rodoljuba za sve iduće borbe i sve iduće pobjede. Baš zato nije ni čudo što je na Belvederu u nedjelju 26. juna 1936. godine bilo preko tri i po hiljade ljudi, žena i mladih iz svih krajeva Crne Gore i Crnogorskog primorja. I što je partija mobilisana od ondašnjih seoskih odbora crnogorskog fronta slobode stala na čelu te mase.

Posjetom spomen-obilježju na Belvederu kod Cetinja obilježiće se osam decenija od krvavih demonstracija. Emotivne veze Bora Banovica. Kako je Pavle Borozan, tada žandarm, a kasnije prekaljeni partizanski ratnik, odbio da puca u goloruki narod na Belvederu...

Snimak sa Belvedera

Ucesnici belvederskih demonstracija
(snimak iz 1936. godine)
Pavle Borozan
(snimak iz 1936. godine)

Već godinama mnogi crnogorski, a nekad jugoslovenski listovi, objavljivali su fotograiju zatvorenika sa Belvedera snimljenu odmah nakon njihovog izlaska iz zatvora. Interesantno je da je Đoko Bastać, trgovac sa Rijeke Crnojevića, a i sam učesnik belvederskih demonstracija, u Pobjedi od 29. decembra 1985. godine uspio da prepozna sve zatvorenike sa ove fotograije (fotograf je bio Đonovic sa Cetinja). Zato ih je i obilježio brojevima. Na snimku su Krcun Ražnjatović (1), Pavle Lopičić (2), Božo Lopičić (3), Mitar Vujović (4), Mitar Strugar (5), Petar Gazivoda (6), Niko Strugar (7), Savo Lubarda (8), Petar Strugar (9), Milo Janković (10), Stevo Kraljević (11), Drago Janković (12), Nikica Strugar (13), Savo Crnojević (14), oko Bastac (15), Luka Jovićević (16), Miloš Mihaljević (17), Milica Lopičić (18), Stana Tatar (19), Petar Banović (20), Boro Đurkovic (21), Jovan Strugar (22), Nikola Bastać (23), Vido Strugar (24), Milo Lubarda (25), Jokica Tomaševic (26), Ivo Dapčević (27), Blažo Lopicic (28), Nikola Rajković (29), Vlado Adžić (30) i Boško Rajković (34)...

Interesantno je da je samo jedan učesnik belvederskog zbora (pored broja 4) nepoznat, a da je Jokica Tomašević, sestra Jovana Tomaševića (obilježena brojem 26) samo došla da se slika sa zatvorenicima – učesnicima krvavih belvederskih događaja i da im od srca čestita slobodu nakon izlaska iz zatvora, kako je govorio oko Bastać. Isto je uradila i Olga Lopičić (32) sa Gornjeg Ceklina.

"26. bješe juna..."

Svi učesnici belvederskih događaja se slažu – partija i druge opozicione snage ovoga doba su organizovale jedinstven front protiv nasilja, hapšenja komunista, ubijanja i pljačke, pa nije ni čudo što mnogi tvrde da je Belveder bio najveći otpor u ondašnjoj Kraljevini. Bunt koji je u pjesmama opjevan, u knjigama opisan, o kome je narod pjevao...

Tako, na primjer, oko Bastać u Pobjedi iz 1985. godine piše o uspješnoj organizaciji zbora i otpora režimu, o dogovoru partije sa Federalistima, o krvoproliću, danima provedenim u zatvoru u Bogdanovom kraju, Nikola Rajković o zahtjevu zatvorenika da ih izvedu na sud, dok Janko Lopičić posebnu pažnju posvećuje radu Inicijativnog odbora na samom Belvederu, pa Lazar Tatar i mnogi drugi...

- Na znak vlasti da se narod raziđe, Inicijativni odbor je formirao delegaciju od devet ljudi (Mirko Vešović, Stevo Kraljević, Stojan Špadijer, Petar Banović, Andrija Leković, Jovan Vukanović, Savo Crnojevic, Milo Đurovic i jedan Đuranovic iz Bjelopavlića) kojoj je stavljeno u zadatak da kod bana Zetske banovine, Muja Sočice, zahtijeva poništenje odluke o zabrani zbora i slobodan ulazak demonstranata u Cetinje, piše Janko Lopičić. Inače, treba podsjetiti da je na parlamentarnim izborima održanim dvije godine kasnije, Sreski odbor Radničko - seljačke stranke za kandidata istakao Steva Mašanovića kome je zamjenik bio Petar Banović, član KPJ sa Ljubotinja i učesnik belvederskih demonstracija.

Primjer za primjer

Krvave belvederske demonstracije 1936. godine imale su mnoge svoje junake. Znane i neznane...

Jedan od njih je bio i Pavle Borozan, kadrovik tadašnjeg Žandarmerijskog puka Zetske banovine koji je toga dana odbio da puca u svoju bracu i komšije. O tome za Pobjedu njegov sestrić Milorad Miško Ćetković kaže:

- Pavle Borozan je rođen 1910. godine na Bokovu. Kad je 26. juna 1936. godine pala krv na ljutom bokovskom kamenu, on je odbio da puca u goloruki narod.

Prekaljeni komunista i nije mogao drugačije. Zbog toga je razoružan, strpan u tamnicu, ostao bez posla... Put ga je odveo u Jablanicu kod Peci, kod brata Petra i oca Lazara, gdje je, kao zasluženi ratnik sa Bregalnice, dobio imanje. Slijede godine rada i odricanja, pa kratkotrajni aprilski rat 1941. godine i protjerivanje porodice Borozan preko Čakora. Kad su 13. jula 1941. godine zapucale puške ustaničke i slobodarske, braca Borozan su bila u prvom stroju...

Pavlov ratnički put teče dalje ovako: mitraljezac Dobrsko-ceklinske čete Lovćenskog odreda, učesnik Pljevaljske bitke, komandir mitraljeskog odjeljenja Prve čete, Prvog bataljona Prve proleterske... Dolaze zatim Igman, Bihać, Jajce, Livno, Kupres, Vilica Guvno, Neretva, ranjavanje na Prenju, zarobljeništvo, interniranje u Italiju. Poslije kapitulacije Italije, vraća se u svoju Prvu četu. Nastavlja započeti ratni put. Preko Beograda, zapadne Srbije i Drine. Poginuo je 20. novembra 1944. godine.

Izvor: Pobjeda
http://www.pobjeda.net/protected/listalica/2016-06-20/#21/z